حضانت

سلسله مباحث حقوق خانواده  قسمت دوم  حضانت در این مقاله سعی کردم، به دور از ابراز نظرهای شخصی، و دخیل نمودن جنسیت، صرفا به توضیح، در خصوص سوالات و ابهامات رایج راجع به حضانت بپردازم. سوالاتی، که هم از سوی زنان و هم از سوی مردان مطرح می‌شوند. از جمله دغدغه‌های مهم افراد بعد از […]

سلسله مباحث حقوق خانواده 

قسمت دوم 

حضانت

در این مقاله سعی کردم، به دور از ابراز نظرهای شخصی، و دخیل نمودن جنسیت، صرفا به توضیح، در خصوص سوالات و ابهامات رایج راجع به حضانت بپردازم. سوالاتی، که هم از سوی زنان و هم از سوی مردان مطرح می‌شوند.

از جمله دغدغه‌های مهم افراد بعد از جدایی‌، چه این جدایی به صورت طلاق رسمی و به حکم دادگاه باشد. چه به دلایلی که منجر به جداسازی محل زندگی پدر و مادر شود، مسئله نگهداری از فرزند یا فرزندان مشترک است.

که در اختلافات زناشویی یکی از اهرم‌های فشار زوجین بر همدیگر، می‌باشد.

برای مثال، کارشکنی در اعطای حضانت به مادر، یکی از روش‌های غیر اخلاقی برخی آقایان، برای اجبار زن، به گذشتن از حقوق مالی قانونی خود است.

از سویی دیگر، با مردانی مواجه می شویم، که نمی‌دانند در برابر اقدامات غیرقانونی همسرانشان، در دورکردن فرزند و عدم اجازه ملاقات چه راهکاری دارند.

برای مثال خانمی می‌پرسید، حالا که دخترش تمایل به زندگی با پدر ندارد، قانون چه راهی پیش رویش می‌گذارد. و آقایی  می‌گفت: بیش از سه سال است که فرزند خود را ندیده است. قانون برای هر دو این سوالات و سوالات مشابه راهکارهایی دارد.

در این مقاله سعی شده، به سوالات ذیل پاسخ داده شود:

حضانت به چه معناست؟ حضانت به عهده چه کسانیست؟ حضانت حق است یا تکلیف؟ حضانت چه فرقی با ولایت یا قیمومت دارد؟ آیا حضانت بعد از فوت پدر و با وجود مادر، به پدربزرگ پدری، منتقل می‌شود؟ چه چیزهایی باعث سلب حضانت می‌شود؟ اثر ازدواج مادر بر حضانت چیست؟ سن حضانت و اثر بلوغ بر رفع حضانت چیست؟ آیا مادر می‌تواند بعد از هفت سالگی حضانت را به عهده گیرد؟

آیا امکان استرداد حضانت توافق شده، توسط پدر وجود دارد؟ شرایط حق ملاقات با فرزند بعد از جدایی چیست؟ هزینه طفل دردوران حضانت با کیست؟ مرجع تصمیم‌گیری درمورد مصلحت طفل کجاست؟ ضمانت اجرای استنکاف از احکام و مقررات مربوط به حضانت چیست؟

 

حضانت به چه معناست ؟

تعریف حضانت که کلمه‌ای عربیست، به طور دقیق، در هیچ یک از قوانین مدنی یا خانواده نیامده است. اما معنی لغوی آن، در آغوش گرفتن کودک، در کنارگرفتن در بر گرفتن و نگهداریست.

می‌توان به طور خلاصه، حضانت را به شکل ذیل تعریف کرد:

((مجموعه اعمال لازم و متعارف، که برای نگهداری و مراقبت کودک، از جمله رفع نیازهای جسمی و روحی، تربیت و حفظ آرامش و آزادی‌های وی لازم است.))

حضانت به عهده چه کسانیست؟

به طور کل پدر و مادر در زمان زوجیت عهده‌دار کلیه امور مربوط به نگهداری فرزند به صورت مشترک هستند.

و علاوه بر قانون، معمولا در تقسیم وظایف بین والدین، عرف و فرهنگ جوامع مختلف، همچنین نیازهای اساسی و ذاتی کودک، نقش تعیین کننده دارند. مثلا اینکه کودک هر چقدر که از لحاظ عاطفی به مادر وابسته باشد، بودن با مادر به تنهایی نیاز او به رفتارهای حمایت‌گرایانه پدر را رفع نمی‌کند. یا اگرچه، بخش عمده‌ای از نیازهای مالی و بیرون از خانه کودک توسط پدر تامین می‌شود. اما صرف تامین مایحتاج جای حضور مادر را نمی‌گیرد.

نگاه روانشناسی و جامعه شناختی به این مبحث، با توجه به رویکرد قانون در مصلحت اندیشی نسبت به کودک، حائز اهمیت است.

اختلاف بر مسئله حضانت، معمولا بعد از جدایی والدین به صورت قانونی یا جدایی محل زندگی ایشان رخ می‌دهد. که در صورت عدم حصول توافق در اینکه فرزند مشترک نزد کدام یک از والدین نگهداری شود، باید در دادگاه خانواده تعیین تکلیف گردد.

ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی:

((برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی می کنند، مادر تا سن هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن با پدر است .
تبصره – بعد از هفت سالگی در صورت حدوث اختلاف، حضانت طفل با رعایت مصلحت کودک به تشخیص دادگاه می‌باشد.))

ماده۴۱ قانون حمایت خانواده:

((هرگاه دادگاه تشخیص دهد توافقات راجع به حضانت و نگهداری طفل بر‌خلاف مصلحت اوست، می‌تواند در مورد واگذاری امر حضانت به دیگری یا تعیین ناظر با پیش بینی حدود نظارت یا رعایت مصلحت طفل بر خلاف توافق زوجین عمل کند.))

شرایط و موانع اجرای حضانت چیست؟

اصولا برای اینکه فرد از منظر قانون و عرف در انجام امری توانمند محسوب شود، باید دارای شرایطی باشد. در خصوص حضانت، به منظور حفظ مصلحت کودک، علاوه بر شرایط ظاهری و معمول از نظر عموم، کسی که حضانت را به عهده می‌گیرد نباید دارای برخی ویژگیها باشد. و نباید به برخی اموراقدام نماید که در ذیل به آن اشاره شده است:

در ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی به جنون مادر و در ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی به مصادیق انحطاط اخلاقی والدین، اشاره شده است.

البته، می‎توان گفت جنون پدر هم از ویژگی‌هایست که می تواند، منجر به زوال دائم یا موقت حق حضانت گردد.

ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی :

       ((اگر مادر درمدتی که حضانت طفل به عهده اوست، مبتلا به جنون شود یا به دیگری شوهر کند، حق حضانت با پدر خواهد بود.))

 بنابر این باید گفت یکی از شرایط اعطای حضانت سلامت عقل است.

ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی:

   ((هر گاه در اثر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر یا مادری که طفل تحت حضانت اوست، صحت جسمانی و یا ترتیب اخلاقی طفل در معرض خطر باشد، محکمه می‌تواند به تقاضای اقربای طفل یا به تقاضای قیم او یا به تقاضای رئیس حوزه قضائی، هر تصمیمی را که برای حضانت طفل مقتضی بداند، اتخاذ کند))

  • این ماده به این معناست که، اگر پدر یا مادرکه نگهداری به عهده اوست دچار مشکلی باشد که امکان حفظ کودک از خطرات جسمی و روحی را نداشته و نتواند از او مراقبت کند و امور مربوط به وی را انجام دهد، از حضانت طفل منع می‌شود.

   موارد ذیل از مصادیق عدم مواظبت و     یا انحطاط اخلاقی هر یک از والدین       است :

  • اعتیاد زیان آور به الکل, مواد مخدر و قمار.
  • اشتهار به فساد اخلاق و فحشا
  • ابتلا به بیماریهای روانی با تشخیص پزشکی قانونی.
  • سوء استفاده از طفل یا اجبار او به ورود در مشاغل ضد اخلاقی مانند فساد و فحشا، تکدی گری و قاچاق.
  • تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف.

  بنا براین پدریا مادر یا هرکس که  حضانت به عهده اوست، می بایست  دارای سلامت عقل بوده و به فساد مشهور، نباشد. و از سلامت جسمی برخوردار باشد. به طوریکه بتواند از عهده امور طفل برآِید و بیم سرایت بیماری به کودک نباشد.

   یاداوری :در صورت عدم صلاحیت یا عدم امکان الزام والدین به اجرای تکالیف حضانت ممکن است دادگاه فرد دیگری را برای اجرای حضانت انتخاب نماید.

حضانت حق است یا تکلیف؟

طبق قانون مدنی ایران حضانت هم حق و هم تکلیف والدین است.

طبق ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی،(( هیچ یک از ابوین حق ندارند در مدتی که حضانت طفل بعهده آنها است از نگاهداری او امتناع کند. در صورت امتناع یکی از ابوین حاکم باید به تقاضای دیگری یا تقاضای قیم یا یکی از اقربا و یا به تقاضای مدعی العموم نگاهداری طفل رابه هریک از ابوین که حضانت بعهده اوست الزام کند و در صورتی که الزام ممکن یا موثر نباشد حضانت را به خرج پدر و هرگاه پدرفوت شده باشد به خرج مادر تامین کند.))  بنابراین، دادگاه می تواند کسی را که حضانت به عهده اوست، در صورت استنکاف ملزم به حضانت نماید وهیچ یک از والدین، نمی توانند از این تکلیف امتناع کنند. در واقع تفاوت حق و تکلیف در همین است که اگر حضانت صرفا حق باشد، هر یک از والدین یا هردو می‌توانند به بهانه‌ای واهی از آن سر باز زنند. و کودک دچار بی‌سرپرستی شود و مسلما تا تعیین تکلیف نهایی توسط دادگاه در معرض آسیب‌های روحی و جسمی قرار گیرد.

تفاوت حضانت با ولایت و قیمومت ؟

همانطور که قبلا گفتم حضانت حق وتکلیفیست برای نگهداری و مراقبت کودک در شرایط متعارف و والدین به صورت قانونی و ذاتی باید از عهده امور فرزند خود در جهت رشد جسمی و روحی برآیند. و نمی توانند از آن خودداری نمایند. حضانت تا سن بلوغ ادامه دارد و اداره امور مالی طفل درهرحال با ولی قهری می‌باشد.

ولی قهری به پدرو جد پدری می‌گویند که برای امور مالی فرزند خود، حتی در زمان حضانت مادر، ولایت دارند. برخلاف حضانت که بعد از سن بلوغ طبق قانون، ملغی می‌شود، اما کودک بعد از سن بلوغ و تا قبل ازهجده سالگی و یا تا قبل از دریافت حکم تایید رشد، اجازه دخالت در اغلب امور مالی و بسیاری از امور دیگر خود را بدون حضور یا اجازه ولی ندارد.

از سوی دیگر امور مرتبط با مهاجرت یا خروج از کشور لزوما به اجازه ولی احتیاج دارد. یعنی حتی در زمانی که کودک تحت سرپرستی و حضانت مادر است نمی‌تواند بدون اجازه پدر یا پدر بزرگ پدری، در صورت فوت پدر، کودک را از کشور خارج کند.

 قیمومت برای رسیدگی به امور مالی افراد صغیر و غیر رشیدی که ولی قهری ندارند(پدر یا جد پدری) و یا ولی قهری صلاحیت رسیدگی به امور آنها را ندارد و در موارد خاص تعیین میَ شود. که در صورت نبود ولی قهری معمولا مادر برای قیم شدن، اولویت دارد. (توضیحات بیشتر در مقاله جداگانه ارائه خواهدشد )

آیا حضانت بعد از فوت پدر به پدربزرگ، منتقل می‌شود؟

طبق ماده۱۱۷۲ قانون مدنی و ماده ۴۳قانون حمایت خانواده حضانت طفل در صورت فوت یکی از والدین با دیگریست و فرقی بین مادر و پدر از این بابت نمی باشد. بنابراین با فوت پدر نگهداری طفل با مادر است. حتی اگر پدربزرگ پدری، در قید حیات باشد.

   ماده ۴۳ قانون حمایت خانواده: حضانت فرزندانی که پدرشان فوت شده با مادر آنها است، مگر آنکه دادگاه به تقاضای ولی قهری یا دادسـتان، اعطای حضـانت به مادر را خلاف مصلحت فرزند تشخیص دهد.

 

اثر ازدواج مادر بر حضانت چیست؟

در صورتی که مادر در دورانی که حضانت طفل به عهده اوست، ازدواج کند، طبق ماده ۱۱۷۰ به درخواست پدر حضانت به پدر واگذار می‌گردد.

 اما درحال حاضر و طبق قانون حمایت خانواده، از آنجایی که مصلحت طفل مقدم به همه این موارد است و اگر مصلحت طفل ایجاب نماید، پدر نمی تواند مادر را از حق خود محروم کند.

  • فرض این ماده به نظر مربوط به قبل از هفت سالگی طفل می‌باشد. چرا که اگر پدر در اثر یک توافق مکتوب و رسمی در دادگاه یا در دفتر خانه به صورت مطلق یا در ازای دریافت حقی یا بخشش مهریه توسط خانم، از اجرای حق حضانت خود گذشته و حضانت را به مادر واگذار کرده باشد، به نظرمی ‌رسد مثل هر توافق دیگری لاز الاجراست و دیگر حق استرداد ندارد.
  • حال اگر پدر فوت شده باشد و مادر ازدواج کند، دلیلی بر عدم صلاحیت مادر وجود ندارد و اولویت نگهداری کودک با اوست. در همه این موارد، مصلحت طفل مقدم بر توافق یا خواست والدین می‌باشد.

بخشیدن مهریه در قبال حضانت فرزند

زن می تواند با بخشیدن مهریه خود به شوهر و جلب توافق او حق حضانت فرزند را بگیرد. اما اگر بعد از مدتی زن از عمل خود پشیمان شود و درخواست بازگشت مهریه را داشته باشد، از لحاظ قانونی دیگر نمی‌تواند در خواست استرداد مهریه داشته باشد. 

سن حضانت و اثر بلوغ بر رفع حضانت چیست؟

همانطور که گفته شد، پسر و دختر تا هفت سالگی تحت حضانت مادرهستند. و پس از آن تا سن بلوغ  که برای دختر نه سال و برای پسر پانزده سال می باشد، حضانت به عهده پدر است. در واقع بعد از سن بلوغ  فرزندان اجباری به زندگی با کسی که حضانت برعهده اوست ندارند.

یعنی دختر در نه و پسر در پانزده سالگی، می‌تواند، انتخاب کند باکدام یک ازوالدین خود، زندگی کند.

 برای زمان قبل از بلوغ هم چند حالت متصور است:

  • پدر و مادر در زمان جدایی توافق می‌کنند، پدر قبل از هفت سالگی، هم، حضانت را به عهده بگیرد. و مادرفقط حق ملاقات داشته باشد.
  • پدر و مادر توافق می‌کنند بعد از هفت سالگی هم حضانت با مادر باشد.

پس در جواب این سوال که آیا مادر می‌تواند بعد از هفت سالگی حضانت را به عهده گیرد؟ باید گفت با توافق پدر در زمان جدایی و با درج در حکم دادگاه، از ابتدا به مادر این حق داده می‌شود که بعد از هفت سالگی هم حضانت کودک را بعهده گیرد. و در چنین شرایطی امکان استرداد حضانت توافق شده، توسط پدر وجود ندارد. مگر اینکه با ارائه مدارکی ثابت نماید، مادر مصلحت کودک را به دلیل جنون، ازدواج، اشتهار به فساد و موارد دیگر در خطر انداخته است. که با اعلام مراتب به دادگاه درخواست تعیین تکلیف و استرداد حق حضانت نماید.

باید یاد آوری کنم، همه موارد بالا و موارد مشابه در صورتی که مصلحت طفل از سوی پدر مورد خدشه قرار گیرد هم قابل اجراست. و برای مادر هم این حق وجود دارد که بتواند با مراجعه به دادگاه وارائه مدارک، درخواست سلب حضانت از پدر نماید.

شرایط حق ملاقات با فرزند بعد از جدایی چیست؟

 در حکم دادگاه براساس توافق زن و شوهر در صورتی که به مصلحت طفل باشد، شرایط  برای ملاقات درج می‌شود. و والدی، که حضانت را به عهده دارد اجازه استنکاف از آن ندارد. یعنی نمی‌تواند مانع دیدار فرزند با پدر یا مادرخود در زمان مقرر شود. و یا شرایط را برای این دیدار سخت کند. یا فرزند را بدون اجازه دادگاه یا توافق والد دیگر، به محل دیگری ببرد و از شهر یا کشور مقرر در حکم خارج کند. فرقی بین پدر و مادر در این خصوص نمی‌باشد.

ضمانت اجرای جلوگیری از ملاقات فرزند چیست؟

در ماده ۱۱۷۴ قانون مدنی در مورد حق ملاقات فرزند برای ولی که حضانت بر عهده او نیست آمده است که :

(( هر کدام از والدین که طفل تحت حضانت او نیست، حق ملاقات طفل خود را دارد. تعیین زمان و مکان ملاقات و سایر جزئیات مربوط به آن، در صورت اختلاف بین والدین با محکمه است.))

 همچنین، ماده ۵۴ قانون حمایت خانواده در مورد جلوگیری از ملاقات با ولی که حضانت بر عهده او نیست، بیان می کند که :

(( هرگاه مسئول حضانت از انجام تکالیف مقرر خودداری کند یا مانع ملاقات طفل با اشخاص ذی حق شود، برای بار اول به پرداخت جزای نقدی درجه هشت و در صورت تکرار به حداکثر مجازات مذکور محکوم می شود. اگر انجام ملاقات باعث ضرر به کودک شود برای مثال ولی دچار بیماری جسمی یا روانی است که، خطری را متوجه فرزند می کند، شخصی که حضانت طفل با اوست می تواند با حکم دادگاه مانع از انجام ملاقات شود.))

 بنابراین می بینید، در صورتی که فردی که حضانت فرزند با اوست بدون دلیل موجه مانع ملاقات شود والد دیگر می‌تواند به دادگاه مراجعه کند و درخواست ملاقات با فرزند خود را ارائه دهد. دادگاه هم با بررسی شرایط موجود می‌تواند دستور ملاقات فوری را صادر کند. و در صورتی که بازهم فردی که حضانت فرزند با اوست از ملاقات جلوگیری کند مرتکب جرم شده و مجازات خواهد شد.

در این مورد ماده ۴۰ قانون حمایت از خانواده تصریح کرده است که :(( هرکس از اجرای حکم دادگاه در مورد حضانت طفل استنکاف کند یا مانع اجرای آن شود یا از استرداد طفل امتناع ورزد، حسب تقاضای ذینفع و به دستور دادگاه صادرکننده رأی نخستین تا زمان اجرای حکم بازداشت می شود.))

دادگاه می‌تواند در مورد زمان ملاقات هم با توجه به مصالح کودک تصمیم‌گیری کند. مثلا می‌تواند موعد ملاقات را با فاصله‌های زمانی طولانی یا کوتاه مشخص کند. و همچنین می‌تواند بیان کند، تا ملاقات در دوران حضانت فرزند دختر یا پسر با حضور فرد ثالث انجام شود. دادگاه‌ها معمولا روزهای آخر هفته را برای ملاقات در نظر می‌گیرند.

 هزینه طفل دردوران حضانت با کیست؟

هزینه نگهداری و نفقه کودک با پدراست. حتی وقتی در حضانت مادرقرار دارد. و مادر و یا هرکسی که حضانت به عهده اوست، حق دارد دراین مورد طرح دعوا نماید و درخواست نفقه کند.

بر اساس ماده ۱۹۹۹ قانون مدنی، پرداخت و تامین هزینه نگهداری فرزندان به عهده پدر است. و در صورتی که پدر فوت کرده باشد یا نتواند هزینه‌های لازم را پرداخت کند، پرداخت هزینه‌‌ها به عهده پدربزرگ خواهد بود. و در صورتی که جد پدری هم زنده نباشد یا نتواند نفقه بپردازد، تامین هزینه ها به عهده مادر است. واگر مادر هم نباشد یا خودش مشکلات معیشتی داشته باشد، به عهده مادربزرگ پدری یا مادربزرگ مادری خواهد بود.

نتیجه گیری:

((پدر و مادر مکلف به نگهداری ومراقبت فرزند بوده و حق امتناع از آن ندارند.

هزینه نگهداری فرزندان، به ترتیب ابتدا به عهده پدر، پدربزرگ پدری، مادر، مادربزرگ پدری و مادربزرگ مادری و پدربزرگ مادری خواهد بود. حتی اگر حضانت به عهده مادر باشد، اجازه خروج از کشور و کلیه امور مالی کودک به اجازه و ولایت پدر وجدپدری انجام می‌شود. پدر یا مادری که حضانت را به عهده دارد، حق ندارد از دیدار فرزند مشترک با والد دیگرجلوگیری نماید. در صورت هرگونه ممانعت و مزاحمت غیرقانونی، مرتکب جرم شده است و امکان بازداشت یا جریمه نقدی یا حبس وی وجود دارد. ازدواج مادر بعد از فوت پدر باعث انتقال حق حضانت به جدپدری نمی‌شود. مادریا پدری که حضانت را به عهده ندارد، در صورتی که دلایل و مستنداتی ارائه نماید که مصلحت طفل رعایت نمی‌شود، دادگاه، والدی که حضانت را به عهده دارد از حضانت منع می‌کند. در قواعد جدید خانواده صرف ازدواج مادر مانع ادامه حضانت نمی‌باشد. و پدر در صورتی که مصلحت فرزند را در خطر ببیند می‌تواند با ارائه مدارک در خواست حضانت کودک را به دادگاه ارائه دهد. کودک با رسیدن به سن بلوغ از تحت حضانت خارج می‌شود. و بعد از آن حق دارد انتخاب کند با کدام یک از والدین زندگی کند.))

 هدی قلی پور

وکیل پایه یک دادگستری

 

 

 

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

طراحی و پشتیبانی : آسان پرداز